سهم 20 درصد فقیرترین جمعیت مناطق شهریدهک وزنی

بررسی تغییرات ساختار هزینه و توزیع رفاه در مناطق شهری ایران طی دهه‌های اخیر یکی از موضوعات مهم در سنجش شکاف طبقاتی است. سری زمانی حاضر، روند سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت مناطق شهری کشور را بر اساس محاسبات دهک وزنی در دوره سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۹۸ به تصویر می‌کشد.

بر اساس این ارقام، کمترین میزان سهم دو دهک پایین درآمدی در سال ۱۳۶۶ با مقدار تقریبی ۵.۱۵ درصد (معادل اعشاری ۰.۰۵۱۵) به ثبت رسیده است؛ در حالی که بالاترین نسبت بهره‌مندی این قشر از کل هزینه ناخالص، مربوط به سال ۱۳۹۲ با رقم ۷.۲۸ درصد (معادل اعشاری ۰.۰۷۲۸) بوده است.

روند سهم دو دهک اول در دهه شصت و هفتاد

در سال‌های میانی دهه شصت، شاخص مذکور روندی کاهشی را تجربه کرد و از ۵.۶۴ درصد در سال ۱۳۶۳ به ۵.۱۵ درصد در سال ۱۳۶۶ تنزل یافت. با این حال، در اواخر این دهه و با پایان جنگ، سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت در سال ۱۳۶۷ به ۵.۶۳ درصد افزایش پیدا کرد، هرچند این رشد ناپایدار بود و سال بعد به ۵.۲۸ درصد بازگشت.

با ورود به دهه هفتاد، وضعیت سهم دهک‌های پایینی شهری تا حدودی رو به بهبود گذاشت؛ به گونه‌ای که این سهم از ۵.۵۵ درصد در سال ۱۳۷۰ با روندی پیوسته به ۵.۹۶ درصد در سال ۱۳۷۳ ارتقا یافت. در سال ۱۳۷۶ نیز این شاخص به قله ۵.۹۸ درصدی رسید، ولی در پایان دهه هفتاد بار دیگر با کاهش مواجه شد و به ۵.۶۷ درصد در سال ۱۳۷۹ و ۵.۵۵ درصد در سال ۱۳۸۰ تقلیل یافت.

تحولات شاخص در دهه‌های هشتاد و نود

در ابتدای دهه هشتاد، این نرخ تا حدودی نوسان داشت و از ۵.۶۰ درصد در سال ۱۳۸۱ به ۶.۰۳ درصد در سال ۱۳۸۲ جهش کرد. با این حال، در سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۶ سهم دو دهک فرودست دوباره در بازه ۵.۴۱ درصد تا ۵.۸۷ درصد متوقف ماند. با ثبت رقم ۶.۰۵ درصد در سال ۱۳۸۷ و ۶.۲۱ درصد در سال ۱۳۸۹، بسترسازی لازم برای رشد محسوس‌تر این معیار فراهم شد.

طبق اطلاعات به دست آمده از گزارش‌های آمارفکت، بیشترین جهش در سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت در اوایل دهه نود رخ داد. این عدد در سال ۱۳۹۰ به ۶.۹۴ درصد و سپس در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ به ترتیب به ۷.۰۷ درصد و ۷.۲۸ درصد صعود کرد که نشان‌دهنده ارتقای موقت سهم اقشار کم‌درآمد از کل مخارج خانوارها در مناطق شهری بود.

پس از رسیدن به این اوج تاریخی، ارقام به ثبت رسیده نشان‌دهنده آغاز روندی فرسایشی و نزولی است. سهم دو دهک کم‌هزینه شهری در سال ۱۳۹۳ به ۶.۹۶ درصد و در سال ۱۳۹۴ به ۶.۹۲ درصد افت کرد. این روند کاهشی در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ نیز با ارقام ۶.۷۲ درصد و ۶.۵۳ درصد استمرار یافت و در نهایت در سال ۱۳۹۷ به ۶.۳۴ درصد رسید. البته در آخرین سال ثبت شده در این جدول یعنی سال ۱۳۹۸، اندکی بازگشت به سمت بالا با رقم ۶.۵۲ درصد مشاهده می‌شود.

مروری بر مقاطع کلیدی تغییرات توزیع درآمد

بررسی مقاطع زمانی برجسته این مجموعه داده‌ها نشان می‌دهد که رفتار سهم کم‌درآمدترین خانوارها همواره دارای جهش‌ها و افت‌های مقطعی بوده است:

• کف تاریخی سهم در کل دوره آماری در سال ۱۳۶۶ با مقدار ۵.۱۵ درصد
• ورود به کانال بالای ۶ درصد برای نخستین بار در سال‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۷ و تثبیت آن پس از سال ۱۳۸۹
• دستیابی به بالاترین میزان ثبت شده طی ۳۶ سال در سال ۱۳۹۲ با رقم ۷.۲۸ درصد
• کاهش متوالی شاخص از سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۷ از ۶.۹۶ درصد به ۶.۳۴ درصد

بینش آماری و تحلیل داده

بر اساس معیارهای علم آمار، تغییرات سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت بازتاب‌دهنده نوسان در درجه برابری هزینه‌ای میان دهک‌ها است. داده‌های ۳۶ ساله ثبت‌شده گواهی می‌دهند که میانگین کلی سهم این گروه جمعیتی در حدود ۶.۰۱ درصد نوسان داشته و هیچ‌گاه از مرز ۷.۵ درصد فراتر نرفته است.

داده‌ها نشان می‌دهند که فاصله بین کمترین رقم ثبت‌شده (۵.۱۵ درصد در سال ۱۳۶۶) و بیشترین رقم ثبت‌شده (۷.۲۸ درصد در سال ۱۳۹۲) تنها حدود ۲.۱۳ واحد درصد بوده است. این دامنه محدود تغییرات نشان می‌دهد که ساختار توزیع درآمد و هزینه در جامعه شهری ایران طی دهه‌های متمادی از چسبندگی ساختاری بالایی برخوردار بوده و سهم اقشار فرودست حتی در دوره‌های بهبود آماری، تغییر بنیادینی نسبت به وزن جمعیتی ۲۰ درصدی آن‌ها تجربه نکرده است.

آمارها و مطالب مرتبط

• آمار جمعیت غیر ساکن استان گیلان به تفکیک جنسیت (سال 1395)
• آمار جمعیت به تفکیک رده سنی در ایران
• آمار متوسط تعداد افراد هر خانوار به تفکیک مناطق شهری و روستایی در ایران