ایران جهان سومی نیست! | تحلیل جایگاه صنعتی و علمی ایران بر اساس شاخص‌های جهانی

اینکه ایران کشوری جهان سومی است، روایتی است که سال‌هاست بازتولید می‌شود و بسیاری بر صحیح بودن آن اصرار دارند اما خوب است پیش از پذیرفتن این گزاره بدانیم معیارهای متفاوتی برای این وجود دارد که بگوییم کشوری جهان سومی است یا نه. اصطلاح جهان سوم یادگار دوران جنگ سرد است و در تعریف کلاسیک، یک کشور جهان سومی با ویژگی‌هایی مانند خام‌فروشی مطلق، نداشتن صنایع مادر، وابستگی کامل به واردات تکنولوژی، اقتصاد مبتنی بر مونتاژ یا کشاورزی سنتی و ناتوانی در تولید دانش بنیادین شناخته می‌شود.

بیایید این بار نگاهمان را تغییر دهیم و ایران را صرفاً از دریچۀ داده‌های صحیح، زیرساخت‌های صنعتی و پیشرفت‌های تکنولوژیک نگاه کنیم. پایگاه‌های معتبر آماری جهان، اعدادی را نشان می‌دهند که قصه را کاملاً متفاوت روایت می‌کند؛ قصه‌ای که در آن، ایران هرگز در گروه جهان سومی‌ها جا نمی‌گیرد.

به چه کشورهایی توسعه‌یافته می‌گویند؟

در دنیای امروز، مرز بین کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را یک چیز تعیین می‌کند؛ اینکه چه کسی دانش را تولید می‌کند و چه کسی آن را می‌خرد؟ گفتیم که در تعریف کلاسیک، کشورهای جهان سوم یا در حال توسعه، همیشه در صف خریداران می‌ایستند.

در نقشه زیر کشورهایی را مشاهده می‌کنید که در گروه کشورهای در حال توسعه یا جهان سوم قرار دارد. لیست کشورها در جدول زیر قابل مشاهده است.

آیا ایرانی‌ها تولید علم می‌کنند؟

بر اساس داده‌های پایگاه علم‌سنجی سایمگو (SCImago Journal & Country Rank) که بر پایه نمایه بین‌المللی اسکوپوس تنظیم می‌شود، ایران از نظر حجم خروجی‌های پژوهشی و تعداد مقالات ثبت‌شده در جایگاه بیستم جهان قرار گرفته است؛ جایگاهی که کشور را از حیث کمی بالاتر از برخی کشورهای توسعه‌یافته قرار می‌دهد. با این حال، در ادبیات علم‌سنجی، ارزیابی سهم واقعی یک کشور در مرزشکنی‌های علمی و تولید مقالات مرجع، علاوه بر شمارش مطلق مقالات، نیازمند سنجش شاخص‌های کیفی نظیر میزان استنادها، شاخص h-index و سهم در پژوهش‌های پراستناد بین‌المللی است.

ایالات متحده و چین با فاصله زیاد در صدر جدول قرار دارند و تولیدکنندگان اصلی علم در جهان محسوب می‌شوند. انگلستان، آلمان، ژاپن و هند در رتبه‌های بعدی جای گرفته‌اند و حجم بالایی از مقالات علمی را به خود اختصاص داده‌اند. ایران با بیش از ۱ میلیون مدرک علمی (۱۰۱۰۶۷۷) در میان ۲۰ کشور برتر جهان در حوزه تولیدات علمی قرار گرفته است که نشان‌دهنده حضور فعال پژوهشگران ایرانی در عرصه بین‌المللی است.

ایران و نانوتکنولوژی

خوب است به سراغ تکنولوژی‌هایی برویم که آینده بشر را می‌سازند. فناوری نانو یکی از همان حوزه‌های لبۀ تکنولوژی است که انحصار آن در دست چند کشور محدود است. وقتی گزارش‌های جهانی پایگاه استت‌نانو (StatNano) را ورق می‌زنیم، نام ایران نه در حاشیه، بلکه دقیقاً در خط مقدم و در رتبه سوم جهان در سال ۲۰۲۵ قرار دارد. رسیدن به این نقطه تصادفی نیست. این رتبه، نتیجۀ ساخت صدها آزمایشگاه پیشرفته و هزاران ساعت کار تحقیقاتی موثر است. ایران در زمینۀ پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین تکنولوژی‌های جهان یکی از سرآمدان است و چنین کشوری نمی‌تواند برچسب جهان سوم یا در حال توسعه را بپذیرد.

براساس نمودارهای بالا، ایران در سال ۲۰۱۸ با شتاب به جایگاه دوم تولید علم رسیده و در حال حاضر در جایگاه سوم جهان است. در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸، سرعت تدوین استانداردهای نانو در ایران حتی از بریتانیا نیز پیشی گرفت و ایران در آن مقطع زمانی جایگاه دوم جهانی را تجربه کرد. گرچه چین از نظر تعداد کل (۳۰۱ استاندارد) در صدر جدول جای دارد، اما ایران با رشد بیش از ۸ برابری استانداردهای ملی خود در این ۱۱ سال، بالاترین نرخ رشد نسبی را در میان سه کشور برتر به ثبت رسانده است.

ایران در حوزۀ فناوری نانو از نظر حجم تولید مقالات علمی در لیست پنج کشور جهان و در میان کشورهای غرب آسیا و کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی(OIC)  رتبۀ نخست را دارد. در ایران سالانه بیش از ۱۰هزار مقالۀ نانوفناوری تولید می‌شود که این حدود ۲۰درصد از کل مقالات علمی تولید شده در ساختار پژوهشی کشور است.

ایران یکی از تولیدکنندگان برتر فولاد در جهان

کشورهای جهان سوم یا در حال توسعه معمولاً اقتصادهایی شکننده دارند که بر کشاورزی سنتی یا استخراج خام منابع بنا شده است. آن‌ها نمی‌توانند صنایع سنگین داشته باشند. روایت انجمن جهانی فولاد (World Steel Association) از ایران چیز دیگری ‌است. آمارهای این نهاد بین‌المللی نشان می‌دهد که ماشین عظیم صنعت ایران، سال‌هاست این کشور را در میان ۱۰ تولیدکنندۀ برتر فولاد خام در جهان نگه داشته است. تولید ده‌ها میلیون تن فولاد، نیازمند شبکه‌ای پیچیده از معادن، انرژی، حمل‌ونقل و دانش متالورژی است. ایران صنایع مادری تا این حد قدرتمند دارد، از مرحله وابستگی صنعتی عبور کرده و وارد بازی قدرت‌های بزرگ صنعتی شده است. چین با تولید بیش از ۱,۰۰۵ میلیون تن، سهم عمده تولید جهانی را در اختیار دارد (تولید آن نسبت به سال ۲۰۲۳ حدود ٪ کاهش داشته است ۲.۳)

داده‌های تولید فولاد نشان می‌دهد که چین همچنان با فاصله‌ای چشمگیر از سایر کشورها در صدر تولیدکنندگان جهان قرار دارد؛ با این حال، در دسامبر ۲۰۲۵ تولید این کشور نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۳ درصد کاهش یافته است. در مقابل، هند و آمریکا رشد تولید را تجربه کرده‌اند. ایران نیز با تولید ۳۱.۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۴، برای دومین سال متوالی در رتبه دهم جهان قرار گرفت و در دسامبر ۲۰۲۵ با تولید حدود ۳ میلیون تن، رشد ۱۶.۲ درصدی را ثبت کرد. این رشد، ایران را در کنار ترکیه در میان کشورهایی قرار می‌دهد که در این دوره افزایش قابل‌توجهی در تولید فولاد داشته‌اند؛ روندی که نشان‌دهنده تداوم جایگاه ایران در جمع تولیدکنندگان بزرگ فولاد جهان است.

ایران و فضاپیماهایش

برای رسیدن به فضا، باید در علم مواد، ترمودینامیک و مکانیک مداری موفقیت خود را تثبیت کرد و این کار را چند کشور بسیار ثروتمند جهان به‌علاوه ایران انجام داده‌اند. یکی از مهم‌ترین معیارهایی که می‌توان پیشرفت کشوری را سنجید، پرتاب ماهوارۀ بومی به فضاست که ایران به این مهم هم دست یافته است. داده‌های اتحادیه دانشمندان دغدغه‌مند (UCS) ثبت کرده‌اند که ایران جزو معدود کشورهایی (حدود ۱۲ کشور در کل جهان) است که توانسته چرخه کامل فضایی را کاملاً بومی کند. طراحی ماهواره، ساخت پرتابگر و قرار دادن موفقیت‌آمیز آن در مدار زمین نشان می‌دهد که ایران نمی‌تواند در گروه کشورهای جهان سوم باشد.

در پایان ایران چه جایگاهی در میان کشورهای توسعه یافته دارد؟

رتبه‌های نانو، کوره‌های فولاد و پرتاب ماهوارۀ بومی توسط ماشین‌ها رقم نخورده‌اند و پشت تمام این اعداد، یک نیروی محرکه قدرتمند وجود دارد. گزارش‌های مجمع جهانی اقتصاد (WEF) گزارش می‌کند که ایران نسبت به جمعیت خود، یکی از ۵ کشور برتر جهان در تربیت متخصصان علوم، تکنولوژی، مهندسی و ریاضیات (STEM) است. مهندسان و دانشمندان جوان، همان سرمایه‌ای هستند که ماشین توسعه سخت‌افزاری کشور را به جلو می‌رانند.

وقتی احساسات، بحث‌های روزمره و چالش‌های اقتصادی خرد را کنار می‌گذاریم، آمارها و داده‌های کلان می‌توانند به ما تصویر روشنی از وضعیت ایران بدهند. کشوری که چرخۀ سوخت هسته‌ای دارد، به فضا ماهواره می‌فرستد، در لبه فناوری نانو حرکت می‌کند و غول‌های فولادی‌اش بی‌وقفه کار می‌کنند، در هیچ کجای قالب سنتی جهان سوم جا نمی‌گیرد. داده‌ها به ما می‌گویند وقت آن رسیده که کلیشه‌های قدیمی را کنار بگذاریم. ما با ظهور یک قدرت تکنولوژیک و صنعتی روبه‌رو هستیم که دارد جایگاه جدید خود را در معماری آینده جهان تثبیت می‌کند.

مطالب مرتبط: 

آمار سهم انرژی هسته ای در تولید برق خانگی ( سال 2023)

آمار نسبت تعداد مراکز پزشکی هسته‌ای به جمعیت (سال 1397-1401)