وقتی خبر شکلگیری یک النینوی قدرتمند منتشر میشود، برای بسیاری از مردم ایران یک سؤال آشنا پیش میآید: آیا امسال بارندگی بیشتر میشود؟ پشت این پرسش، امید به پرشدن سدها، بهترشدن وضعیت کشاورزی و کاهش نگرانی از کمآبی قرار دارد اما آیا بیشتر باریدن، لزوماً به معنای بیشترشدن آب در دسترس است؟
دادههای تاریخی، بخشی از این وضعیت را توضیح میدهند در یک پژوهش درباره بارندگی ایران، میانگین بارش مناطق بررسیشده در دورههای النینو حدود ۱۸٫۶ درصد بیشتر از دورههای لانینا بوده است در مقابل، مطالعهای دیگر نشان میدهد ایران در فاصله سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ حدود ۷۴ میلیارد مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی خود را از دست داده است این دو عدد از پژوهشها و دورههای متفاوت میآیند، اما کنار هم پرسشی مهم میسازند: چرا حتی در کشوری که گاهی سالهای پربارش دارد، ذخایر آب میتواند همچنان کاهش پیدا کند؟
برای پاسخ، باید مسیر آب را دنبال کنیم؛ از زمانی که باران میبارد تا وقتی که وارد خاک، رودخانه، سد یا مزرعه میشود مسئله فقط مقدار بارندگی نیست زمان بارش، محل آن، میزان برداشت و نحوه استفاده از آب نیز تعیین میکنند که یک سال پربارش، چه چیزی برای کشور باقی بگذارد.
النینو چیست و چه ارتباطی با بارندگی ایران دارد؟
النینو با گرمشدن غیرمعمول آبهای بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی همراه است این تغییر، فقط به همان اقیانوس محدود نمیماند؛ زیرا بر بادها و گردش هوا اثر میگذارد و میتواند الگوی بارندگی مناطق دوردست را نیز تغییر دهد حالت سرد این چرخه لانینا نام دارد و میان این دو، دورههای خنثی قرار میگیرند این چرخه معمولاً در فاصلههای نامنظم دو تا هفت سال رخ میدهد و بسیاری از رویدادهای آن حدود ۹ تا ۱۲ ماه ادامه دارند
برای مقایسه شدت النینوها، پژوهشگران از شاخصهای دمای اقیانوس استفاده میکنند در یکی از مجموعهدادههای تاریخی NOAA، بیشترین مقدار شاخص سهماهه ONI برای رویدادهای ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۳، ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۳، ۱۹۹۷ تا ۱۹۹۸ و ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ بهترتیب ۲٫۱، ۲٫۲، ۲٫۴ و ۲٫۸ درجه سانتیگراد گزارش شده است این اعداد نشان میدهند آب یک محدوده مشخص اقیانوسی چقدر از میانگین گرمتر بوده؛ نه اینکه دمای کل زمین به همین اندازه افزایش یافته باشد
بااینحال، قدرت النینو بهتنهایی مقدار بارندگی ایران را مشخص نمیکند برای فهم تأثیر آن، باید بررسی کرد در گذشته، مناطق مختلف کشور هنگام وقوع این پدیده چه وضعیتی داشتهاند
افزایش ۱۸٫۶ درصدی بارندگی ایران دقیقاً به چه معناست؟
پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، بارندگی زیرحوضههای ایران را در دوره ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ بررسی کرده است نتایج نشان میدهد میانگین بارش سالانه مناطق مطالعهشده در دورههای النینو بیشتر از دورههای لانینا و خنثی بوده است
اختلاف بارندگی النینو و لانینا در این مطالعه ۳۱ میلیمتر است؛ یعنی بارش دورههای النینو حدود ۱۸٫۶ درصد بیشتر بوده است اما اگر النینو را با وضعیت خنثی مقایسه کنیم، اختلاف به ۱۵٫۹ درصد میرسد در مقایسه با میانگین کل دوره نیز این افزایش حدود ۱۰٫۶ درصد است.
بنابراین، عبارت النینو بارندگی ایران را ۱۸٫۶ درصد افزایش میدهد دقیق نیست بیان درست این است که در این پژوهش، میانگین بارش دورههای النینو ۱۸٫۶ درصد بیشتر از دورههای لانینا بوده است
این تفاوت فقط بازی با کلمات نیست مقایسه با سالهای کمبارشتر میتواند تصویری پررنگتر از افزایش بارندگی بسازد همچنین، این ارقام میانگین زیرحوضههای مطالعهشدهاند؛ نه لزوماً میانگینی که سهم وسعت تمام مناطق ایران در آن محاسبه شده باشد.
از همه مهمتر، میانگین تاریخی یک وعده سالانه نیست ممکن است النینو در مجموع با بارندگی بیشتر همراه باشد، اما یک استان در یک سال مشخص همچنان کمبارش بماند این آمار از یک رابطه تاریخی خبر میدهد، نه از افزایش قطعی باران در هر دوره النینو.
این باران بیشتر، به منابع آب کمک میکند یا به سیلاب تبدیل میشود؟
عدد ۱۸٫۶ درصد درباره مجموع بارندگی است ومربوط به زمان و شکل بارش نیست از این عدد نمیتوان فهمید افزایش باران در چند ماه پخش شده یا در چند روز اتفاق افتاده است همچنین مشخص نمیکند چه مقدار از آن به برف، رطوبت خاک، ذخیره آب زیرزمینی یا جریان رودخانه تبدیل شده است
دو سال را تصور کنیم که مجموع بارندگی یکسانی دارند در یکی، باران در طول فصل و با فاصلههای مناسب میبارد در دیگری، بخش بزرگی از بارش در چند رخداد شدید متمرکز میشود یکسانبودن مجموع بارندگی، بهتنهایی نمیگوید نتیجه این دو سال برای مزرعه، شهر و منابع آب یکسان خواهد بود
پژوهشی در سال ۲۰۲۶ درباره مناطق خشک غرب آسیا نشان میدهد ارتباط النینو با افزایش بارندگی در پاییز برجستهتر است این ارتباط در بهار نیز دیده میشود، اما در ماههای اصلی زمستان به همان اندازه روشن نیست البته این نتیجه برای یک منطقه گسترده به دست آمده و نمیتوان آن را بدون بررسی محلی به تمام ایران تعمیم داد
بنابراین، نه میتوان گفت افزایش بارندگی النینو حتماً به شکل بارش مفید زمستانی رخ میدهد و نه میتوان آن را معادل سیلاب پاییزی دانست برای پاسخ دقیق، باید تعداد روزهای بارانی، شدت بارش، ذخیره برف، رطوبت خاک و تغییر جریان رودخانهها بررسی شود
در این ارزیابی، آبی که در رودخانه جریان پیدا میکند نیز الزاماً هدر نمیرود بخشی از آن برای ادامه حیات رودخانهها و تالابها لازم است مسئله، تشخیص سهم ذخیره، نیاز محیطزیستی و جریانهای خسارتزا از یکدیگر است؛ نه اینکه تمام آب بارندگی پشت سد نگه داشته شود
چرا افزایش بارش برای همه مناطق ایران یک معنا ندارد؟
درصد افزایش بارندگی، بدون دانستن مقدار اولیه آن، میتواند گمراهکننده باشد منطقهای که از ابتدا بارندگی اندکی دارد، حتی پس از یک افزایش قابلتوجه نیز ممکن است کمآب بماند
در پژوهش شصتساله ایران، میانگین بارندگی سالانه حوضه خلیج فارس و دریای عمان ۱۸۸٫۹ میلیمتر و فلات مرکزی ۹۶٫۳ میلیمتر گزارش شده است؛ یعنی مقدار نخست تقریباً دو برابر دومی است اختلاف میان حوضه خزر و مرز شرقی بیشتر است: ۳۳۶٫۹ میلیمتر در برابر ۶۷٫۹ میلیمتر، نزدیک به پنج برابر میانگین حوضه ارومیه و قرهقوم نیز بهترتیب ۲۲۴٫۷ و ۱۵۳٫۱ میلیمتر بوده است.
در همین مطالعه، بارندگی خلیج فارس و دریای عمان در شرایط النینوی شدید تا ۳۸٫۷ درصد بالاتر از میانگین گزارش شده است برای فلات مرکزی نیز افزایش ۱۱٫۸ درصدی در شرایط النینوی ضعیف ثبت شده است. این دو درصد به شدتهای متفاوت النینو مربوطاند و نباید آنها را پاسخ دو منطقه به یک وضعیت کاملاً یکسان دانست.
حتی محل گرمشدن اقیانوس آرام نیز اهمیت دارد. یک مطالعه درباره اقلیم ایران، پاسخ بارندگی به النینوی متمرکز در شرق اقیانوس آرام را متفاوت از نوع متمرکز در بخش مرکزی دانسته است اثر سالانه نوع مرکزی در همان مطالعه از نظر آماری معنادار نبوده است.
پس خبر احتمال پربارشی ایران برای تصمیمگیری کافی نیست. باید پرسید کدام منطقه، در کدام فصل و با چه میزان افزایش بارش روبهرو خواهد شد.
چرا سفرههای آب زیرزمینی با یک سال پربارش احیا نمیشوند؟
برای فهم بحران آب، باید از بارندگی یک سال فاصله گرفت و به تغییر ذخایر در چندین سال نگاه کرد.
پژوهش منتشرشده در Scientific Reports، کاهش ذخایر آب زیرزمینی ایران در دوره ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ را حدود ۷۴ میلیارد مترمکعب برآورد کرده است نزدیک به ۲۰ میلیارد مترمکعب از این کاهش، معادل حدود ۲۷ درصد، مربوط به حوضه دریاچه نمک بوده است این رقم بخشی از همان ۷۴ میلیارد مترمکعب است، نه مقداری جدا از آن.
مطالعه دیگری با بررسی ۶۶۶ آبخوان نشان میدهد مقدار آبی که دوباره وارد ذخایر زیرزمینی ایران میشود، در فاصله ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۷ حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است. منظور، کاهش تغذیه آب زیرزمینی است؛ نه اینکه هر سال ۳۵ درصد از کل ذخیره از بین رفته باشد نویسندگان این مطالعه، نقش مدیریت ناپایدار منابع آب را در این کاهش، مهمتر از تغییرات اقلیمی دههای ارزیابی کردهاند.
نتیجۀ مطالعهای دیگر نیز قابلتوجه است؛ در دوره ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۹، مجموع ذخایر آب خشکی ایران حدود ۲۱۱ میلیارد مترمکعب، با عدمقطعیت ۳۴ میلیارد مترمکعب، کاهش یافته است این در حالی است که میانگین حجم سالانه بارش نسبت به دوره مرجع پیشین، حدود ۴٫۹ میلیارد مترمکعب بیشتر گزارش شده است این مطالعه ذخایر گستردهتری را بررسی میکند و عدد آن را نباید با افت آب زیرزمینی جمع کرد
پیام مشترک همۀ اینها یکی است؛ ممکن است بارندگی بیشتر شود، اما ذخیره آب همچنان کاهش پیدا کند. اگر افزایش برداشت، آب ورودی بیشتر را مصرف کند، پربارشی لزوماً چیزی برای جبران کمبودهای گذشته باقی نمیگذارد.
به همین دلیل، بهترشدن بارندگی و بهترشدن وضعیت منابع آب دو خبر متفاوتاند برای ارزیابی نتیجه یک سال پربارش باید دید سطح آب زیرزمینی چه تغییری کرده، برداشت چقدر بوده و چه مقدار آب در پایان سال باقی مانده است.
آیا گرمشدن زمین، رفتار النینو را تغییر داده است؟
النینو و گرمایش جهانی یک پدیده نیستند، النینو نوسانی طبیعی است اما در جهانی رخ میدهد که میانگین دمای آن افزایش یافته است. سازمان جهانی هواشناسی، دمای متوسط سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ را بهترتیب حدود ۱٫۴۵ و ۱٫۵۵ درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین دوره ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰ گزارش کرده است. النینوی ۲۰۲۳–۲۰۲۴ در افزایش کوتاهمدت دما نقش داشت، اما روند بلندمدت گرمایش را نمیتوان فقط با آن توضیح داد.
گزارش ششم هیئت بیندولتی تغییر اقلیم نیز میان شدت گرمایش اقیانوسی النینو و پیامدهای بارشی آن تفاوت میگذارد مدلها درباره افزایش منظم شدت نوسان دمایی ENSO اتفاقنظر ندارند؛ بااینحال، افزایش نوسانات بارندگی مرتبط با آن در نیمه دوم قرن، تحت سناریوهای بررسیشده، بسیار محتمل ارزیابی شده است.
رابطه تاریخی النینو و بارندگی ایران نیز ثابت نبوده است. در یک پژوهش، میانگین ضرایب همبستگی متحرک دهساله از ۰٫۱۷ در دوره ۱۹۶۶–۱۹۹۴ به ۰٫۳۹ در دوره ۱۹۹۵–۲۰۱۲ رسیده است. به زبان ساده، در دوره دوم، تغییرات شاخص اقیانوسی و بارندگی هماهنگی بیشتری داشتهاند اما همین نتیجه ثابت نمیکند گرمایش جهانی علت تغییر بوده یا پیشبینی بارندگی دشوارتر شده است.
برای پاسخ به سؤال پیشبینیپذیری، باید بررسی کرد پیشبینیهای گذشته چند بار درست بودهاند و دقت آنها در طول زمان چه تغییری کرده است صرف تغییر یک رابطه تاریخی، برای نتیجهگیری قطعی کافی نیست
النینو چقدر از تغییرات بارندگی ایران را توضیح میدهد؟
یک مطالعه برای دوره ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۶ نشان میدهد شاخص دمایی Niño 34 حدود ۲۶ درصد از تغییرپذیری بارندگی سالانه ایران را از نظر آماری توضیح میدهد. این مقدار برای شاخص جوی SOI حدود ۲۳ درصد بوده است دو عدد به بررسیهای جداگانه تعلق دارند و جمعکردن آنها درست نیست.
معنای این یافته آن نیست که النینو ۲۶ درصد باران ایران را تولید میکند. منظور این است که تغییرات این شاخص با بخشی از بالا و پایین رفتن بارندگی سالانه ارتباط داشته است نه با تمام آن.
این نتیجه هم اهمیت النینو را نشان میدهد و هم محدودیتش را شاخص اقیانوس آرام میتواند به پیشبینی کمک کند اما برای اعلام وضعیت بارش یک استان یا تصمیمگیری درباره مصرف آب کافی نیست. پیشبینی کاربردی باید منطقه، فصل و احتمال وقوع را مشخص کند؛ نه اینکه فقط وعده یک سال پربارش بدهد.
ارزش چنین پیشبینیای زمانی بیشتر میشود که به تصمیم مشخصی برسد؛ برای مثال، مدیر یک مخزن میتواند برنامه بهرهبرداری را با توجه به احتمال افزایش ورودی بازبینی کند اما این احتمال بهتنهایی دلیل کافی برای افزایش تعهدات مصرف نیست. برنامه باید برای حالتی که بارندگی کمتر از انتظار میشود نیز پاسخ داشته باشد.
النینوی قدرتمند ۲۰۲۶ چه چیزی را نشان میدهد؟
گزارش ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ مؤسسه IRI، دمای منطقه Niño 34 را در میانگین ژوئیه تا سپتامبر ۲٫۴۶ درجه بالاتر از میانگین گزارش کرده است این مقدار برای ماه سپتامبر ۲٫۸۴ درجه و برای هفته با مرکز ۱۴ اکتبر ۳٫۳ درجه بوده است چون یکی سهماهه، دیگری ماهانه و سومی هفتگی است، نباید این اعداد را مستقیماً با یکدیگر یا با رکوردهای تاریخی سهماهه مقایسه کرد.
در همان گزارش، احتمال تداوم النینو تا فصل مارس تا مه ۲۰۲۷ در خروجی مدلها ۱۰۰ درصد، برای آوریل تا ژوئن ۹۲ درصد و برای مه تا ژوئیه ۶۰ درصد اعلام شده است اینها احتمال تداوم پدیده در اقیانوس آرام هستند؛ نه احتمال پربارشی ایران حتی عدد ۱۰۰ درصد در خروجی مدل نیز نباید وعده قطعی درباره آینده تلقی شود.
NOAA نیز از فوریه ۲۰۲۶ شاخص نسبی RONI را به کار گرفته است تا گرمایش مربوط به النینو را بهتر از گرمشدن عمومی آبهای گرمسیری جدا کند به همین دلیل، افزایش دمای اقیانوس را باید در مقایسه با دمای دیگر مناطق گرمسیری نیز سنجید.
گزارش ۸ اکتبر این سازمان، احتمال رسیدن شاخص سهماهه RONI به آستانه ۲٫۵ درجه یا بیشتر را برای اکتبر تا دسامبر حدود ۸۳ درصد برآورد کرده بود این عدد درباره شدت احتمالی النینو است، نه خطر سیلاب یا میزان افزایش بارندگی ایران.
بنابراین، از خبر گرمشدن اقیانوس تا نتیجهگیری درباره زمستان ایران، هنوز چند مرحله بررسی لازم است.
چرا رشد ۷۲ درصدی ورودی سدها، به معنای پایان کمآبی نیست؟
آمار سدها نمونه خوبی است تا ببینیم انتخاب مقایسه چگونه برداشت ما را تغییر میدهد
طبق گزارش منتشرشده در ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ذخیره سدهای کشور تا ۱۰ آبان به ۲۲٫۵۸ میلیارد مترمکعب رسیده و حدود ۴۳ درصد ظرفیت مخازن پر بوده است ورودی آب از ابتدای سال آبی نیز ۱٫۹۱ میلیارد مترمکعب گزارش شده؛ در برابر ۱٫۱۱ میلیارد مترمکعب در مدت مشابه سال قبل و متوسط دهساله ۱٫۷۲ میلیارد مترمکعب.
ورودی سدها ۷۲٫۱درصد بیشتر شد و ورودی سدها ۱۱درصد بالاتر از متوسط دهساله قرار گرفت. هر دو گزاره درستاند، اما اولی مقایسه با پارسال و دومی مقایسه با سابقه بلندمدت است. افزایش چشمگیر نسبت به یک سال کمآب، لزوماً به معنای شرایط استثنایی نیست.
از طرف دیگر، همین آمار نشان نمیدهد چه سهمی از افزایش ورودی ناشی از النینو بوده است برای چنین نتیجهای، باید اثر آن از سایر عوامل جدا شود دمای آب اقیانوس آرام، فرمول مستقیمی برای محاسبه آب ذخیرهشده در سدهای ایران به دست نمیدهد.
درصد پرشدگی نیز بهتنهایی کافی نیست اینکه آب در کدام سد ذخیره شده، چه زمانی از سال است و چه نیازهایی در پاییندست وجود دارد، برای ارزیابی وضعیت اهمیت دارد. همچنین، مقداری از فضای مخزن ممکن است برای مدیریت سیلاب لازم باشد؛ بنابراین نمیتوان هر بخش خالی مخزن را بدون توجه به برنامه بهرهبرداری، نشانه شکست در ذخیرهسازی دانست.
برای گندم دیم، زمان باران مهمتر است یا مقدار آن؟
برای کشاورز دیمکار، باران زمانی ارزش بیشتری دارد که با نیاز محصول هماهنگ باشد به همین دلیل، از افزایش بارندگی نمیتوان مستقیماً افزایش برداشت گندم را نتیجه گرفت.
مطالعهای درباره غلات دیم غرب و شمالغرب ایران، با دادههای ۱۹۸۲ تا ۲۰۱۳، کاهش معنادار عملکرد در سالهای النینو نسبت به دورههای خنثی را گزارش کرده است. این نتیجه متعلق به همان مناطق و دوره مطالعه است و به معنای افت یکسان عملکرد در تمام استانها نیست. بااینحال، نشان میدهد تصور النینو، باران بیشتر، محصول بیشتر همیشه با دادهها سازگار نیست.
در مطالعه تبریز، ضریب همبستگی بارندگی و عملکرد گندم دیم برای کل فصل رشد ۰٫۶۰۲، برای پاییز ۰٫۵۴۱ و برای زمستان ۰٫۴۳۰ گزارش شده است. این ارقام از رابطه مثبت بارش و عملکرد در آن مطالعه خبر میدهند، اما ارتباط مستقیم محصول با النینو را اندازه نمیگیرند.
پژوهش سرارود کرمانشاه تصویر ملموستری ارائه میکند این بررسی شامل ۲۲ سال داده و ۸۸ آزمایش روی ۲۷۳۶ ژنوتیپ گندم دوروم بوده است بارندگی فصلی بین ۱۵۹ تا ۷۸۳ میلیمتر تغییر کرده، اما پربارشترین سالها الزاماً بیشترین عملکرد را نداشتهاند در برخی سالها، حدود ۴۳۰ میلیمتر بارندگی با توزیع زمانی مناسب، با عملکرد بالا همراه بوده است بارندگی ماههای فوریه، آوریل و مه نیز اهمیت ویژه داشته است.
این نتیجه به معنای وجود یک مقدار بارش ایدئال برای همه مزارع نیست؛ بلکه نشان میدهد زمان باران را نباید زیر سایه مجموع آن نادیده گرفت.
با دادههای موجود نیز نمیتوان استانها را از نظر وابستگی گندم دیم به النینو رتبهبندی کرد چنین مقایسهای به آمار همسان نیاز دارد و باید تغییر فناوری، سال زراعی و تفاوت سطح زیرکشت را در نظر بگیرد افزایش تولید کل، همیشه نشانه افزایش محصول در هر هکتار نیست.
تقویم زراعی نیز اهمیت دارد گندمی که در یک سال برداشت میشود، ممکن است به بارندگی پاییز سال قبل وابسته باشد بنابراین، مقایسه محصول با النینو باید بر اساس فصل رشد انجام شود. کنار هم گذاشتن اعداد یک سال تقویمی، بدون توجه به زمان کاشت و برداشت، ممکن است رابطه واقعی را پنهان کند
هزینه اقتصادی النینو؛ فراتر از خسارت مستقیم سیل
پژوهش منتشرشده در Science، کاهش تجمعی درآمد جهانی پس از النینوهای ۱۹۸۲–۱۹۸۳ و ۱۹۹۷–۱۹۹۸ را بهترتیب ۴٫۱ و ۵٫۷ تریلیون دلار، به قیمت ثابت سال ۲۰۱۷، برآورد کرده است. این ارقام فقط هزینه تعمیر ساختمان، جاده و پل نیستند؛ بلکه کاهش درآمد اقتصادی در چند سال پس از رویداد را نیز در بر میگیرند. محدوده اطمینان ۹۵درصدی برآوردها برای رویداد نخست ۲٫۳ تا ۶ و برای رویداد دوم ۲٫۳ تا ۹٫۲ تریلیون دلار بوده است.
همین پژوهش، در یک محاسبه سناریومحور، زیان ۸۴ تریلیون دلاری برای دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۹۹ ارائه کرده است اما دامنه عدمقطعیت بسیار گسترده است: از زیان ۴۵۳ تریلیون دلاری تا منفعت ۸۰ تریلیون دلاری بنابراین، عدد ۸۴ تریلیون دلار را نباید هزینه قطعی آینده دانست یا با تقسیم آن میان کشورها، سهم ایران را محاسبه کرد.
اهمیت این یافتهها بیشتر در یک پیام است: اثر اقتصادی یک شوک اقلیمی ممکن است با پایان بارندگی یا خشکسالی تمام نشود به همین دلیل، آمادگی پیش از رخداد باید در کنار بازسازی پس از آن قرار گیرد.
برای ایران نیز سؤال کاربردی این است که کدام بخشها بیشترین آسیبپذیری را دارند و چه اقدامی میتواند هزینه اختلال را کاهش دهد ارقام بزرگ جهانی، بدون شناخت وضعیت محلی، پاسخ این پرسش را نمیدهند.
زیرساختهای ایران چقدر برای بارش شدید آمادهاند؟
گزارش مشترک دولت ایران و سازمان ملل درباره سیلاب ۱۳۹۸، در سه استان گلستان، لرستان و خوزستان، حدود ۱۴ هزار کیلومتر راه و ۷۲۵ پل آسیبدیده یا تخریبشده ثبت کرده است خسارت و زیان حملونقل عمومی این سه استان مجموعاً ۲۰۹٫۷۵ میلیون دلار برآورد شده؛ شامل ۹۳٫۵۳ میلیون دلار در لرستان، ۷۹٫۰۳ میلیون دلار در خوزستان و ۳۷٫۱۹ میلیون دلار در گلستان، مطابق ارزشگذاری سال ۲۰۱۹.
این آمار، گستردگی آسیب در یک رخداد تاریخی را نشان میدهد؛ اما نه میتوان تمام آن را به النینو نسبت داد و نه از آن درصد آمادگی امروز کشور را استخراج کرد.
برای سنجش آمادگی کنونی باید پرسید کدام پلها و مسیرها در معرض سیلاباند، چه تعداد بررسی و اصلاح شدهاند و شبکه هشدار چقدر فرصت اقدام ایجاد میکند. پایینبودن خسارت یک سیل نیز بهتنهایی نشانه آمادگی بیشتر نیست؛ ممکن است خود سیل ضعیفتر بوده باشد.
به همین ترتیب، اعلام تعداد پلهای بازرسیشده بدون دانستن تعداد کل پلهای در معرض خطر، تصویر کاملی نمیدهد. شاخص مفید باید نشان دهد چه سهمی از زیرساختهای آسیبپذیر بررسی شدهاند، برای کدام نقاط برنامه اصلاح وجود دارد و مسیرهای حیاتی پس از سیلاب چه مدت از دسترس خارج میشوند.
در نتیجه، خبر احتمال پربارشی زمانی کاربردی میشود که به اقدام مشخص برسد: بررسی مسیرهای پرخطر، اصلاح نقاط آسیبپذیر و آمادهسازی خدمات ضروری انتشار هشدار، بدون روشنبودن اقدام بعدی، هنوز به معنای آمادگی نیست.
النینو فرصت است، نه راهحل بحران آب
دادهها نشان میدهند النینو میتواند به شناخت تغییرات بارندگی ایران کمک کند اما از این رابطه نمیتوان سه نتیجه قطعی گرفت: اینکه همه مناطق پربارش میشوند، تمام بارندگی به آب قابلاستفاده تبدیل میشود و تولید کشاورزی افزایش مییابد.
برای فهم نتیجه واقعی، باید بارندگی را کنار تغییر ذخیره سدها، وضعیت آبهای زیرزمینی، میزان برداشت، عملکرد محصولات و خسارت سیلاب قرار داد تنها در این صورت روشن میشود یک فصل پربارش چه چیزی برای کشور به همراه داشته است.
این نگاه، هم نقش اقلیم را در نظر میگیرد و هم مسئولیت مدیریت منابع آب را روشن میکند النینو میتواند فرصت آمادگی ایجاد کند؛ اما جای کاهش برداشت ناپایدار، مدیریت مصرف و ایمنسازی زیرساختها را نمیگیرد.
اتکا به این پدیده زمانی به یک خطای مدیریتی تبدیل میشود که انتظار باران، تصمیمهای ضروری را به تعویق بیندازد؛ تصمیمهایی که حتی در یک سال پربارش نیز باید گرفته شوند افزایش بارندگی فرصتی برای بهبود وضعیت است، اما نتیجه آن به میزان ذخیره، برداشت و مصرف وابسته میماند.
پرسش اصلی این نیست که النینو چقدر باران به ایران میآورد؛ پرسش این است که از این باران، چه مقدار آب برای مردم، کشاورزی و طبیعت باقی میماند. وقتی پاسخ این سؤال قابلاندازهگیری شود، پربارشی از یک خبر امیدوارکننده به نتیجهای واقعی در زندگی مردم تبدیل خواهد شد.
نویسنده
تیم آمارفکت
این یادداشت توسط تیم محتوای آمارفکت تهیه و منتشر شده است.
