صنعت نشر در پهنه جغرافیایی ایران و روسیه در نیمه نخست دهه جاری، با پدیده‌ای دوگانه و در عین حال متناقض مواجه شده است؛ تکثیر عناوین در برابر کم شدن شمارگان یا همان تیراژ. داده‌های رسمی منتشرشده از سوی اتاق کتاب کتابخانه دولتی روسیه مربوط به نیمه نخست سال ۲۰۲۶ و گزارش رسمی خانه کتاب و ادبیات ایران درباره کارنامه نشر در سال ۱۴۰۴، ابعاد عمیقی از این تحول ساختاری را پیش روی تحلیل‌گران اقتصادی و فرهنگی قرار می‌دهد.
وارسی تطبیقی این دو بازار نشان می‌دهد که اگرچه پویایی ظاهری تولید محتوا با ثبت عناوین جدید حفظ شده، اما ارکان اصلی اقتصادی نشر؛ یعنی میانگین شمارگان، قدرت خرید مخاطبان و سرمایه در گردش ناشران، تحت فشارهای ملموس تورمی و تغییر رفتارهای مصرف فرهنگی، متحول شده است.
ابعاد آماری و تصویر تطبیقی دو بازار
برای درک مقیاس و الگوی اقتصادی نشر در دو کشور، نخست باید شاخص‌های کلیدی را بر اساس آمارهای رسمی ثبت‌شده در کنار یکدیگر سنجید. وضعیت نشر در ایران و روسیه را به طور کلی می‌توان با نگاهی به جدول پایین دریافت:
| شاخص کلیدی نشر | بازار نشر روسیه (نیمه نخست ۲۰۲۶) | بازار نشر ایران (سال ۱۴۰۴) | تحلی نسبی و زاویه دید آماری |
| کل عناوین منتشرشده | ۵۳,۵۰۸ عنوان (۶ ماه) | ۱۰۶,۵۷۰ عنوان (۱۲ ماه) | نرخ سالانه ثبت عنوان در دو کشور کماکان متناسب با ظرفیت سخت‌افزاری است. |
| مجموع شمارگان (تیراژ کل) | ۱۵۰.۸ میلیون نسخه | ۸۹.۹ میلیون نسخه | تولید ۶ ماهه روسیه ۱.۶ برابر کل تولید ۱۲ ماهه ایران است. |
| میانگین شمارگان هر عنوان | ۲,۸۲۰ نسخه | ۸۴۳ نسخه | میانگین شمارگان در روسیه ۳.۳ برابر ایران است. |
| جمعیت کشور | حدود ۱۴۵ میلیون نفر | حدود ۹۰ میلیون نفر | جمعیت روسیه حدود ۱.۶ برابر ایران است. |
| سرانه تولید کتاب | ۱.۰۴ نسخه (به‌ازای هر نفر / ۶ماه) | ۱.۰ نسخه (به‌ازای هر نفر / ۱۲ماه) | سرانه واقعی تولید سالانه کتاب در روسیه بیش از ۲ برابر ایران است. |
| سهم مرکز (پایتخت) | ۵۹٪ (مسکو: ۳۱,۵۵۸ عنوان) | ۶۲٪ (تهران: ۶۶,۰۸۰ عنوان) | تمرکز شدید امکانات و گردش مالی در پایتخت‌ها. |
| سهم کتاب‌های ترجمه | ۱۶.۱٪ (۸,۶۰۸ عنوان) | ۲۳٪ (۲۴,۵۷۱ عنوان) | تمایل بیشتر بازار ایران به مصرف آثار ترجمه‌شده. |
| سهم آثار جدید (چاپ اول) | ۸۸.۱٪ (۴۷,۱۴۱ عنوان) | ۶۹.۳٪ (۷۳,۸۹۵ عنوان) | ناشران روسی تمایل به‌مراتب بالاتری در روانه کردن عناوین جدید دارند. |
پدیدۀ کم‌شمارگانی و پناه بردن به مدل POD یا مبتنی بر تقاضا
مهم‌ترین وجه اشتراک بازار نشر در تهران و مسکو، خودداری ناشران از تیراژهای انبوه و انتخاب مدل چاپ مبتنی بر تقاضا (POD) یا تیراژهای محدود آزمایشی است.
در روسیه، ۵۳.۶ درصد کل عناوین با شمارگانی کمتر از هزار نسخه منتشر شده‌اند و ۲۴,۸۳۷ عنوان (۴۶.۴ درصد) تیراژ زیر ۵۰۰ نسخه داشته‌اند. افت شدید بخش پرفروش‌ها یا کتاب‌های با تیراژ بالای ۱۰۰ هزار نسخه در روسیه نیز قابل توجه است؛ جایی که تعداد این عناوین از ۱۳۲ عنوان به ۹۲ عنوان رسیده و شمارگان آن‌ها با افت ۴۴.۱ درصدی، به‌تنهایی مسئول ۸۳ درصد از کل افت شمارگان بازار نشر روسیه بوده است.
در ایران، میانگین تیراژ کتاب به رقم ۸۴۳ نسخه سقوط کرده است. بخش عمده‌ای از ۷۳ هزار و ۸۹۵ عنوان کتاب چاپ اول در سال ۱۴۰۴ با شمارگان ۲۰۰ تا ۵۰۰ نسخه‌ای روانه بازار شده‌اند.
جغرافیا و اقتصاد سیاسی نشر؛ مرکزگرایی شدید
در هر دو کشور نابرابری شدید منطقه‌ای در توزیع ساختارهای اقتصادی وجود دارد و پایتخت‌ها کنترل اصلی گردش مالی و تولید عناوین را در دست دارند.
| منطقه / استان | سهم از کل عناوین | سهم از کل شمارگان |
| مسکو (روسیه) | ۵۹.۰٪ (۳۱,۵۵۸ عنوان) | ۸۶.۳٪ (۱۳۰.۱۸ میلیون) |
| سایر مناطق روسیه | ۴۱.۰٪ (۲۱,۹۵۰ عنوان) | ۱۳.۷٪ (۲۰.۶۲ میلیون) |
| تهران (ایران) | ۶۲.۰٪ (۶۶,۰۸۰ عنوان) | ~۷۰.۰٪ (برآوردی) |
| سایر استان‌های ایران | ۳۸.۰٪ (۴۰,۴۹۰ عنوان) | ~۳۰.۰٪ (برآوردی) |
یکی از تفاوت‌های برجسته میان دو بازار، میزان وابستگی به محتوای ترجمه‌ای است. بازار روسیه استقلال بالاتری در تولید محتوای تالیفی دارد، در حالی که بازار ایران تمایل بیشتری به مصرف آثار ترجمه‌شده نشان می‌دهد.
| شاخص تألیف و ترجمه | بازار نشر روسیه (نیمه نخست ۲۰۲۶) | بازار نشر ایران (سال ۱۴۰۴) |
| سهم عناوین تألیفی | ۸۳.۹٪ (۴۴,۹۰۰ عنوان) | ۷۷.۰٪ (۸۱,۹۹۹ عنوان) |
| سهم عناوین ترجمه‌شده | ۱۶.۱٪ (۸,۶۰۸ عنوان) | ۲۳.۰٪ (۲۴,۵۷۱ عنوان) |
| زبان/حوزه اصلی ترجمه | انگلیسی (۵۰.۶٪)، رشد زبان‌های شرق آسیا | ادبیات، روانشناسی، کودک و نوجوان (۳۵٪ ترجمه) |
تحلیل موضوعی؛ ادبیات در برابر علوم کاربردی
در حوزه الگوی مصرف موضوعی، تفاوت‌های ساختاری میان مخاطبان دو کشور به چشم می‌خورد. در روسیه ادبیات داستانی و ژانرهای سرگرمی پیشتاز هستند، در حالی که در ایران گروه‌های کاربردی و آموزشی حجم بالایی را اشغال کرده‌اند.
| رتبه | پرفروش‌ترین/پرتولیدترین حوزه‌ها در روسیه | پرفروش‌ترین/پرتولیدترین حوزه‌ها در ایران (۱۴۰۴) |
| ۱ | ادبیات داستانی، شعر و نمایشنامه (۵,۴۰۱ عنوان) | علوم کاربردی و آموزشی (۱۹,۴۶۳ عنوان) |
| ۲ | ادبیات خارجی (۱,۷۵۶ عنوان) | کودک و نوجوان (۱۸,۲۳۵ عنوان) |
| ۳ | علمی‌تخیلی و عرفانی (۸.۶۹ میلیون نسخه) | ادبیات (۱۷,۶۶۳ عنوان) |
مسئله فقط یک افت ساده در تیراژ نیست
ناشران با تکثیر عنوان در تلاش برای جبران افت تیراژ هستند. ناشر در شرایط تورمی ترجیح می‌دهد سرمایه خود را به جای یک کتاب با تیراژ ۵,۰۰۰ نسخه، روی ۱۰ عنوان با تیراژ ۵۰۰ نسخه‌ای تقسیم کند تا احتمال نقدشوندگی سرمایه را بالا ببرد.
در حال حاضر ناشران نسبت به چاپ افست بی‌میل شده‌اند و به سمت چاپ بر اساس تقاضا رفته‌اند. با سقوط میانگین تیراژ در ایران به ۸۴۳ نسخه و رسیدن ۵۳.۶٪ عناوین روسیه به زیر ۱,۰۰۰ نسخه، چاپ افست توجیه اقتصادی خود را در بخشی از بازار از دست داده و صنعت نشر عملاً به سمت چاپ دیجیتال رفته است.
ریزش طبقه متوسط و فروپاشی پرفروش‌ها : کاهش ۴۴.۱ درصدی شمارگان کتاب‌های بالای ۱۰۰ هزار نسخه در روسیه (که مسئول ۸۳٪ از افت کل بازار بوده)، اثبات می‌کند که صدمه اصلی به بخش بلاک‌باسترها و کتاب‌های پرفروش وارد شده است؛ پدیده‌ای که در ایران نیز با غیبت تیراژهای چند ده هزاری رخ داده است.
سهم ۵۹ درصدی مسکو و ۶۲ درصدی تهران از عناوین کتاب در کشور، نشان‌دهنده یک انحصار توزیع و تولید است که موجب تحمیل ذائقه پایتخت‌نشینان بر کل کشور و تضعیف جریان‌های محلی می‌شود.
سهم پایین ترجمه در روسیه (۱۶.۱٪) نشان‌دهنده وجود زنجیره ارزش قوی در تولید محتوای بومی است. در مقابل، اتکای ۲۳ درصدی ایران به ترجمه (و سهم ۳۵ درصدی آن در بخش کودک) نشان می‌دهد ناشر ایرانی برای فرار از هزینه‌های تولید اثر تألیفی و کاهش ریسک، به سمت آثار آزموده‌شده خارجی می‌رود.
جمع‌بندی
صنعت نشر ایران و روسیه از فاز تولید انبوه صنعتی وارد فاز تولید محتاطانه شده است. در این زیست‌بوم جدید، ناشر بیشتر شبیه به یک کارگاه سفارشی‌سازی عمل می‌کند تا یک صنعت بزرگ. افت تیراژ متوسط به زیر ۱,۰۰۰ نسخه در ایران، زنگ خطری برای توجیه اقتصادی باقی‌ماندن ناشران مستقلی است که بدون حمایت‌های دولتی یا رانت کاغذ، توان بقا در این بازار منقبض‌شده را ندارند.
مطالب مرتبط:
نویسنده
تیم آمارفکت
این یادداشت توسط تیم محتوای آمارفکت تهیه و منتشر شده است.